Ik zat als kind op een daltonschool. Elke maandag kregen we een weektaak. Een overzicht van wat er moest gebeuren, wanneer er instructie was en hoeveel werk er lag te wachten. Vervolgens was het aan ons om de dagen te ordenen. Eerst rekenen? Of toch taal? En wanneer pak je die topografie erbij?
Kon ik dat goed? Niet per se..
Ik keek regelmatig liever naar de vogeltjes buiten. En eerlijk gezegd begreep ik ook niet altijd waarom ik vijf rijtjes sommen moest maken terwijl ik na één rijtje al doorhad hoe het werkte. Maar ergens gebeurde er wel iets belangrijks: ik leerde mijn eigen leren organiseren.
Fast forward naar nu.
Ik sta in verschillende onderwijssectoren, van vo tot mbo en wo, en ineens viel me iets op in een gesprek met een collega:
Waar is al die autonomie eigenlijk gebleven?
Het grote paradox van autonomie in het onderwijs
In het primair onderwijs is differentiatie bijna vanzelfsprekend. Ik werkte ooit in een klas met 32 leerlingen. Dat betekende ook ongeveer 32 verschillende leerroutes:
- Een jongen die pas twee jaar in Nederland was en taal op groep 4-niveau deed, maar rekenen op groep 6.
- Een leerling die topografie beter kende dan ik en dus extra uitdaging kreeg.
- Kinderen die met hun weektaak precies wisten: eerst instructie, dan zelfstandig werken, daarna een keuze-opdracht.
Niemand keek daar vreemd van op. Het hoorde gewoon bij goed onderwijs. Maar ga een paar jaar verder in het onderwijsstelsel en er gebeurt iets opmerkelijks.
In het voortgezet onderwijs moeten leerlingen vaak door hetzelfde hoepeltje duiken:
- Zelfde tempo.
- Zelfde hoofdstukken.
- Zelfde toetsmoment.
Terwijl er in de schoolexamens best wat ruimte zit. En nog een stap verder – mbo, hbo of universiteit – lijkt autonomie soms helemaal verdwenen. Daar hoor je eerder:
“Mevrouw, mogen we naar huis?”
Of een docent die zegt:
“Differentiatie? Daar heb ik toch geen tijd voor?”
Dat vind ik fascinerend. Want hoe kan het dat een groep 3-leerling met een weektaak kan werken, maar een mbo-student dat opeens niet meer zou kunnen?
Controle of regie?
Hier raakt het onderwijs aan een belangrijk psychologisch principe: de zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan. Die kennen we nog wel, toch?!
Volgens deze theorie worden mensen gemotiveerd wanneer drie basisbehoeften worden vervuld:
- Autonomie – invloed hebben op je eigen handelen
- Competentie – ervaren dat je iets kunt
- Relatie/verbinding – je verbonden voelen met anderen
Veel onderwijs richt zich echter vooral op controle:
- vaste routes
- vaste toetsen
- vaste momenten
- vaste tempo’s
Maar controle is niet hetzelfde als structuur. Sterker nog: autonomie betekent niet dat leerlingen of studenten alles zelf moeten uitzoeken. Autonomie betekent dat ze ruimte krijgen binnen duidelijke kaders.
Even een kijkje in de praktijk. Die weektaak bijvoorbeeld:
- geeft autonomie (keuzes in volgorde en tempo)
- biedt competentie (taken die haalbaar zijn)
- en vindt plaats binnen een relatie met de docent die begeleidt
In veel vervolgonderwijs verschuift de balans.
Autonomie wordt minder. Controle wordt meer.
En paradoxaal genoeg verwachten we tegelijkertijd dat studenten zelfregulerend leren…
Zelfregulatie kun je niet verwachten zonder structuur
Zelfregulatie ontstaat namelijk niet vanzelf. Het ontstaat wanneer drie dingen helder zijn:
- Het doel – wat moet ik leren?
- Succescriteria – wanneer doe ik het goed?
- Feedback/up/forward – hoe kom ik daar?
In het basisonderwijs zie je dit vaak terug in:
- duidelijke weektaken
- keuzeopdrachten
- verlengde instructie
- pluswerk
- feedback tijdens het werk
Leerlingen weten waar ze naartoe werken. En als ze eerder klaar zijn? Dan pakken ze een schaakbord, een puzzel of een extra opdracht.
Niet omdat het moet, maar omdat de structuur er al ligt.
Hoge verwachtingen maken autonomie mogelijk
Nog een belangrijke factor: hoge verwachtingen. Autonomie werkt alleen wanneer we geloven dat leerlingen en studenten het ook écht kunnen.
In het primair onderwijs is dat vaak impliciet aanwezig:
- Natuurlijk kan een leerling plannen.
- Natuurlijk kan een leerling keuzes maken.
Maar verderop in het onderwijs hoor je soms het tegenovergestelde:
“Studenten kunnen dat niet.”
“Ze plannen toch niet.”
“Ze willen alleen maar naar huis.”
Maar misschien moeten we de vraag omdraaien:
Leren wij ze in het VO, MBO, HBO of WO hoe zelfgestuurd leren eigenlijk moet?
Autonomie terugbrengen in het onderwijs
Wat kunnen we leren van het primair onderwijs? Een paar simpele, maar krachtige principes:
1. Werk met duidelijke doelen en succescriteria
Studenten leren beter wanneer ze weten:
- wat het doel is
- wanneer iets goed is
- waar ze naartoe werken
2. Geef keuzes binnen structuur
Autonomie betekent niet alles loslaten.
Bijvoorbeeld:
- volgorde van opdrachten kiezen
- verschillende niveaus van opdrachten
- keuze tussen werkvormen
3. Maak leren zichtbaar
Gebruik bijvoorbeeld:
- wisbordjes
- korte checkvragen
- peer feedback
Zo zien studenten waar ze staan.
4. Activeer studenten
Luisteren alleen is zelden genoeg.
Vraag studenten:
- iets uit te leggen
- een probleem op te lossen
- samen te werken
5. Bouw zelfregulatie stap voor stap op
Zelfregulatie ontwikkel je.
Van sterke sturing > gedeelde regie > zelfstandigheid.
Misschien begint autonomie bij vertrouwen
Misschien is de echte vraag niet of leerlingen of studenten autonomie aankunnen. Maar of wij als onderwijs het aandurven.
- Durven we los te laten?
- Durven we verschillende routes toe te staan?
- Durven we te accepteren dat niet iedereen op hetzelfde moment hetzelfde doet?
Want ergens blijft het een fascinerend beeld:
Een groep 3-leerling die rustig zijn weektaak afwerkt en daarna een puzzel pakt. Zonder klagen.
En een student van twintig die vraagt:
“Mevrouw, mogen we al naar huis? Mijn bus komt zo!”
Misschien ligt het verschil niet in wat leerlingen kunnen. Maar in wat wij ze laten doen.
0 reacties