We doen het met de beste bedoelingen: nog een laagje erbij. Nog een leerdoel, nog een toetsmoment, nog een format, nog een cijfer, nog een checklist, nog een verantwoording. Voor je het weet lijkt het curriculum op een goedbedoelde, maar uit de hand gelopen lasagne. Vergis je niet, want ik ben dol op lasagne! Maar een lasagne met 20 verschillende soorten lagen gaat zelfs mij te ver. Alles zit erin: structuur, controle, kaders, bewijslast. En als het belangrijkste ingrediënt, oftewel de lasagnevellen van de lasagne; het kwalificatiedossier (KD). Want ja, “het moet wel verantwoord worden”.
Maar wat als ik je vertel dat we het onderwijs soms juist ingewikkelder maken door alles zo overdreven te willen onderbouwen? Door zo hard in te zetten op betrouwbaarheid? Dat het KD niet bedoeld is als menukaart die je moet volgen, maar als lege ovenschaal die jij – als team – mag vullen met jouw eigen lasagne? Welke kerningrediënten ga jij dan gebruiken?
Van verantwoord naar onderbouwd onderwijs
In veel opleidingen wordt het KD bijna letterlijk vertaald naar het curriculum. Alsof de kerntaken en werkprocessen rechtlijnige stappen zijn die studenten één-op-één moeten afvinken. Het gevolg? Overvolle curricula, onduidelijke leerlijnen en studenten die verdwalen in de vraag: wat wordt er eigenlijk van mij verwacht?
Mijn pleidooi: begin niet bij het KD. Begin bij de student. Wie is jouw student? Wat maakt jouw opleiding uniek? En welke ontwikkeling wil je dat studenten doormaken? Wie is die beginnend beroepsbeoefenaar die jaren bij jou heeft gestudeerd? Als je dat scherp hebt, komt die koppeling met het KD vanzelf. Sterker nog: dan wíl je hem maken, omdat je weet waarvoor het staat.
Zo werk je aan een transparant, flexibel en leergericht curriculum (zonder de controlekramp)
Stap 1. Ontwerp een leerreis – niet een raster
Laat het idee van jaarniveaus even los. Niet elke student groeit in hetzelfde tempo of stroomt binnen met dezelfde voorkennis, maar elke student maakt wél dezelfde ontwikkeling door. Ontwerp daarom leerlijnen die vertrekken vanuit kernvaardigheden of beroepsrollen, met drie ontwikkelniveaus:
- Beginner – startend gedrag, veel begeleiding nodig
- Gevorderd – zelfstandig met begeleiding, durft te experimenteren
- Beroepsbeoefenaar – werkt zelfstandig, verantwoord en reflectief
Praktijkvoorbeeld: In een opleiding Verpleegkunde kan de leerlijn “klinisch redeneren” zich ontwikkelen van “observeren en vragen stellen” (Beginner) naar “zelfstandig beslissingen onderbouwen” (Beroepsbeoefenaar).
Stap 2. Gebruik een rubric voor de leerreis als kompas
In plaats van losse toetsmomenten, ontwikkel je één overzichtelijke rubric voor de hele leerreis. Deze fungeert als oriëntatiekaart voor studenten en houvast voor docenten. Eigenlijk moet jij in één A4-tje de hele opleiding in leeruitkomsten kwijt kunnen; dit is actief gedrag dat we van jou verwachten op het niveau beginner, gevorderd en beroepsbeoefenaar. Belangrijke kenmerken van een dergelijke rubric:
- Per leerlijn of kernvaardigheid (stukjes authentiek beroep)
- Drie niveaus (zoals hierboven)
- Heldere gedragsbeschrijvingen, geen normatieve oordelen (actief gedrag)
Waarom dit werkt: Studenten zien waar ze staan én waar ze naartoe kunnen. Ze kunnen versnellen, verdiepen of vertragen zonder dat het leerpad verbrokkelt.
Stap 3. Ontwerp per leereenheid een single-point rubric
Het flexibel onderwijs werkt veelal met leereenheden. Dit kunnen modules of projecten zijn bijvoorbeeld. Een leereenheid moet de student een authentieke situatie geven waar de student kan oefenen en kan groeien binnen de rubric van stap 2 (Het A4-tje). Dus een stukje van het beroep dat authentiek en echt is, zoals gebruikersondersteuning bij de ICT-opleiding; telefoon opnemen, melding aannemen en registreren.
Om formatief te handelen en je te richten op groeien in plaats van het afvinken van leereenheden, is het belangrijk om studenten groei te bieden. Dit doe je door de leereenheid niet af te ronden met een cijfer, maar met feedback. Bijvoorbeeld elke leereenheid (vaak 10 weken) kent een bijpassende single-point rubric met:
- Eén kolom: het verwachte gedrag in succescriteria (zonder oordeel)
- Drie feedbackvragen:
- Wat gaat al goed?
- Wat vraagt nog ontwikkeling?
- Wat is de volgende stap?
Voorbeeld: In een leereenheid ‘gesprekstechnieken’ staat in de rubric: “Je toont actief luistergedrag en vat kernpunten samen”. De student reflecteert hierop met de begeleider. Geen score, wel ontwikkeling.
Stap 4. Plan vaste feedbackmomenten (geen ‘mini-examens’)
Het vastleggen van de voortgang en ontwikkeling is heel belangrijk. En dan bedoel ik niet voor de onderwijsinspectie, maar voor de student en diens begeleiders. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld drie vaste momenten binnen een leereenheid:
- Week 3: Eerste feedback (waarneming & richting)
- Week 6: Tweede feedback (ontwikkeling & verdieping)
- Week 10: Eindreflectie (terugblik & vooruitblik – géén beoordeling)
Deze feedbackmomenten zijn géén stoplichten (O/V/G), maar spiegels. De student wordt eigenaar van diens ontwikkeling, met concrete bewijsstukken passend bij het beroep (logboek, acties, feedback, analyses, beroepsproducten).
Stap 5. Rond af op proces, niet op product
Een leereenheid is afgerond als:
- De afgesproken activiteiten zijn uitgevoerd (beroepsproduct)
- De student aantoonbaar met feedback heeft gewerkt
- De voortgang zichtbaar en traceerbaar is (denk aan feedback-logs of reflecties)
Let op: Er is geen ‘voldoende’ of ‘onvoldoende’. Een student hoeft niet op beroepsniveau te zitten om een eenheid af te ronden – het gaat om aantoonbare ontwikkeling en groei. De ene student zal nu eenmaal een steilere groeicurve hebben dan de andere. Ook dit dieseltje komt wel op gang.
Voordelen van deze aanpak
- Voor studenten: Ze weten waar ze staan en wat de volgende stap is. Ze ervaren autonomie, krijgen betekenisvolle feedback en groeien op hun eigen tempo. We vergeten het wel eens tussen alle verantwoording voor de inspectie, ouders en examencommissie, maar school is voor studenten om te groeien en te leren. Laten we ons daarop focussen.
- Voor docenten: Er ontstaat rust en overzicht. Minder vergaderen over cesuren, meer ruimte voor pedagogisch handelen. Daarnaast heb je als docent niet meer het gevoel dat je je altijd moet verantwoorden, maar werk je als team aan de groei van je studenten. Hoor ik daar het begrip Collective Teacher Efficacy nu voorbij komen? Luister snel onze podcast om hier meer over te leren!
- Voor de organisatie: Duidelijke verantwoording richting KD en inspectie. Maar Lisa, je zegt toch net dat dit minder belangrijk is? Klopt, het gevoel dat je je moet verantwoorden neemt af en dat geeft rust. De echte verantwoording daarentegen, die groeit juist want jij leidt op tot het beroep. Dus door minder in de kramp te schieten, zal de kwaliteit en daarmee het studentresultaat dus toenemen. Formatief werken wordt leidend, examinering blijft toetsmoment – niet het leerproces zelf. Best rustgevend, hé?
En de valkuilen? Die zijn er natuurlijk ook.
- Het vraagt meer teamafstemming en tijdsinvestering in het begin. Je zal echt als team moeten oefenen en de tijd inbouwen om met elkaar te kalibreren en af te stemmen. Zeker als je een andere teamcultuur gewend bent. Wellicht moet je meer geschoold worden om studenten hierin te kunnen begeleiden of waardevolle feedback te geven. Organiseer scholingen hiervoor en neem die tijd.
- Feedbackmomenten moeten goed bewaakt en geborgd worden. Het zal wennen zijn en starten met wat administratieve last die je normaal niet had. Een O/V/G invoeren in het LMS is makkelijker dan op drie momenten feedback geven, dat begrijp ik. Toch zal je op een gegeven moment hierin je weg moeten zoeken en weten dat het de studentresultaten ten goede zal komen.
- Zonder goede scholing vervalt de rubric alsnog in een checklist. De rubric is heel hip tegenwoordig, maar de inzet hiervan gebeurt nog vaak niet op een juiste manier. Ook dit vraagt scholing! Vraag collega’s die hier al mee werken, andere scholen binnen het netwerk of een ervaren onderwijskundige om te begeleiden.
Maar wie eenmaal ervaart hoe dit werkt voor student én docent, wil niet meer terug. Dan wordt toetsing geen belemmering, maar de motor van ontwikkeling.
Conclusie
Het kwalificatiedossier is géén lesmethode. Het is een richtlijn, een kader, een vertrekpunt of een lege ovenschaal. Jouw opleiding bepaalt de invulling. Dus begin niet bij de vraag “hoe verantwoorden we dit?”, maar bij: “Wat moet onze student écht kunnen voor het beroep en hoe leren we dat aan?”.
Laat het curriculum weer ademen. Niet dikker, maar duidelijker. Niet controleren, maar ontwikkelen. Geen cijfer als eindpunt, maar groei als leidraad.
Reclame voor mezelf
Je zal merken dat ik groot voorstander ben van deze werkwijze. Ik erken de uitdagingen en valkuilen absoluut, maar weet ook uit ervaring dat werken op een dergelijke methode zoveel nut heeft en ook zo leuk is. Ben jij voor je team op zoek naar een ervaren onderwijskundige die je hierbij kan helpen? Neem vrijblijvend contact met me op en ik denk graag mee. Wie weet kan ik het team begeleiden met een scholing of als projectbegeleider of ondersteuner.
Download de Single-Point Rubric
Bronnen (APA-stijl)
Ausubel, D. P. (1968). Educational psychology: A cognitive view. New York: Holt, Rinehart and Winston.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112. https://doi.org/10.3102/003465430298487
Kusurkar, R. A., Ten Cate, T. J., van Asperen, M., & Croiset, G. (2011). Motivation as an independent and a dependent variable in medical education: A review of the literature. Medical Teacher, 33(5), e242–e262. https://doi.org/10.3109/0142159X.2011.558539
Voerman, L., & Faber, J. (2020). Feedback als motor voor leren: Hoe geef je effectieve feedback in de klas?. Bazalt Educatief.
0 reacties