Wat AI doet met prestaties, zelfvertrouwen en zelfinzicht
Onlangs wees een collega mij op het artikel “AI makes you smarter but none the wiser: The disconnect between performance and metacognition” van Fernandes e.a. (2025). In dat onderzoek wordt gekeken wat het gebruik van AI doet met menselijke prestaties en met het vermogen om die prestaties goed in te schatten.
De uitkomst is verrassend en tegelijk herkenbaar. Mensen presteren beter met AI, maar krijgen juist een minder scherp beeld van hun eigen kunnen.
Waar ging het onderzoek over?
In twee grootschalige studies kregen honderden deelnemers logische redeneertaken. Een deel werkte met hulp van AI, een ander deel zonder. Na afloop werd niet alleen gekeken naar de scores, maar ook naar hoe deelnemers hun eigen prestaties beoordeelden.
Daarbij stonden twee vragen centraal
• Presteren mensen beter met AI?
• En blijven zij goed in staat om te beoordelen hoe goed zij presteren?
Wat viel op in de resultaten?
Het eerste antwoord is duidelijk. Uit het onderzoek bleek dat mensen beter presteren met AI; zij lossen meer taken correct op.
Het tweede antwoord is minder geruststellend. Mensen worden niet beter in het inschatten van hun eigen prestaties. Integendeel, zij overschatten zichzelf juist sterker.
Concreet zagen de onderzoekers dat
• Deelnemers hun prestaties met AI structureel overschatten
• Mensen met AI meer vertrouwen hebben, ook wanneer hun antwoord niet klopt
• Het gevoel voor twijfel en onzekerheid afneemt
Met andere woorden. AI verhoogt de prestaties, maar verzwakt het zelfinzicht.
Het onderzoek laat bovendien zien dat klassieke verschillen tussen sterke en zwakkere presteerders vervagen. Normaal gesproken overschatten minder sterke presteerders zichzelf vaker dan sterke presteerders, een patroon dat bekendstaat als het Dunning Kruger effect.
Het Dunning Kruger effect wordt vaak verklaard vanuit een gebrek aan zelfinzicht. Mensen die minder vaardig zijn, hebben ook minder zicht op hun eigen beperkingen en overschatten zichzelf daardoor sneller. Dat is op zichzelf niet vreemd, maar juist een logisch gevolg van een beperkt ontwikkelde metacognitie.
Wat het AI-onderzoek laat zien, is dat dit mechanisme zich met AI niet meer beperkt tot zwakkere presteerders. Ook mensen die objectief beter presteren, verliezen het zicht op hun eigen niveau. Overschatting wordt daarmee geen uitzondering meer, maar de norm. Dat maakt zelfinschatting als kompas voor leren minder betrouwbaar.
Waarom is dat eigenlijk een probleem?
Leren gaat niet alleen over het juiste antwoord. Leren gaat ook over inzicht in het eigen leren.
Dat betekent onder andere
• Weten wat men beheerst en wat niet
• Herkennen wanneer hulp nodig is
• Kunnen bijsturen wanneer iets niet lukt
Als AI die signalen vervaagt, ontstaat het risico dat mensen te veel vertrouwen op het systeem en te weinig op hun eigen oordeel.
Wat zegt dit over leren in het beroepsonderwijs?
Hoewel het onderzoek niet over studenten ging, is de vertaalslag snel te maken.
In het mbo willen we dat studenten
• Reflecteren op hun eigen werk
• Zicht krijgen op hun ontwikkeling
• Verantwoordelijkheid nemen voor hun leerproces
AI kan daarbij ondersteunen, bijvoorbeeld bij uitleg, oefening en feedback. Dat werkt alleen wanneer AI niet wordt ingezet als antwoordmachine, maar als leerondersteuner.
Dat vraagt iets van ons als onderwijsprofessionals
• Reflectie en zelfbeoordeling expliciet onderdeel maken van het leerproces
• Het gesprek voeren over wat AI overneemt en wat bij de student blijft
• Aandacht houden voor het denken achter het antwoord
Tot slot
AI kan ons sneller maken, productiever en soms ook beter. Maar het maakt ons niet automatisch bewuster. Juist daarom is het belangrijk om in het onderwijs niet alleen aandacht te hebben voor wat mensen maken, maar ook voor hoe zij leren, hoe zij denken en hoe zij zichzelf daarin leren kennen.
Misschien is dat wel de belangrijkste rol van het onderwijs in een tijd van slimme systemen. Zorgen dat mensen niet alleen slimmer worden, maar ook wijzer.
Bron
Fernandes, D., Villa, S., Nicholls, S., Haavisto, O., Buschek, D., Schmidt, A., Kosch, T., Shen, C., & Welsch, R. (2026). AI makes you smarter but none the wiser: The disconnect between performance and metacognition. Computers in Human Behavior, 175, 108779.
0 reacties